MASASAGANG PA KABAY
ANG PAGKADORA I'ANG BISARA IG KOLTORANG CUYONON?
ANG PAGKADORA I'ANG BISARA IG KOLTORANG CUYONON?
Marake pa ateng kostombring matitinlo sa manga Cuyonon
sarambiten ig basipa isipen da i’ ang tanang agatingwa ra nga
magpadayon ateng bisara ig koltorang Cuyonon.Kong lipatan den ang
bisarang Cuyonon, malilipatan den da ang pasonaid ig iba pang
matitinlong kostombri. Mi manga tao pa nganing beken i’ atenanen nga
agapatikaseg i’ adal ig tabang sa pagpriserba, ig segiet sa
pagpadayon i’ ang Cuyonon. Ta, kong ang beken i’ Cuyonon naliliag
nganing ipadayon ang Cuyonon, kita pa kabay nga ingbata o irinsia i’
Cuyonon?
Kong isipen enged, mi bintaha sa pagparangaboien kong ang manga
Cuyonon, maski sadin sa Palawan maglilimeg i’ Cuyonon, labi pa sa
manga tindan ig komirsianti. Sa kaboayan, kairisip sanda agimplio i’
ang akaelam ag-Cuyonon agod ang manga Cuyonon gaganan da
agparakon sa andang tindan. Maski ngani kaleba ang manga torista
magasol i’ Cuyonon agod mi magapalagted i’ andang bisara sa
Cuyonon.
Paladan kitang manga Cuyonon tenged ingtawan kita i’ ang Ginong
Dios i’ banoang matinlo ingan; sa pagtetengan i’ ang impayangat nga
makori ipakonan i’ ibang manga tao. Tegka sa dadi ang dagat poidi
pang maeseben; ang bolan ig manga biton agalaniag pa sa
kalangitan, ig ang kasasalepen, matinlo pa ra ingan. Dia ka gapil den
sa grasiang ingtao i’ang Gino ig ingbilin kanaten nga ambligan.
Nadedemdeman pa kabay ang sambleng i’ang manga maelam-elam
nga makon nga lagi “Indi kamo agoyang-oyang i’ pagkaen; dan grasia
i’ ang Dios. Bobosongon kamo enged.”?
Makalilipay da iisipen nga mi mabael nga silibrasion ang ingsisimpan
para sa 390 anibersario i' ang pagabot i'ang Kristianidad sa kaporoan
nga Cuyonon. Mi manga kabatan da nga agaparatikaseg magpaoso i'
Cuyonon. Di matinlong manga sinial nga boi pa ingan ateng bisara ig
koltorang Cuyonon.
Basipa marake pa ang nasasalang Cuyonon sa leba ig sa kaliek nga
agakilala i’ ang mabael nga grasiang ingtao sa ateng manga
ginikanan. Basipa ang magadarason nga magbarata magkon da nga
kitang manga Cuyonon sa manga timpong dia agparatikaseg da nga
mi nasasala pa kanandang matinlo. fpt
sarambiten ig basipa isipen da i’ ang tanang agatingwa ra nga
magpadayon ateng bisara ig koltorang Cuyonon.Kong lipatan den ang
bisarang Cuyonon, malilipatan den da ang pasonaid ig iba pang
matitinlong kostombri. Mi manga tao pa nganing beken i’ atenanen nga
agapatikaseg i’ adal ig tabang sa pagpriserba, ig segiet sa
pagpadayon i’ ang Cuyonon. Ta, kong ang beken i’ Cuyonon naliliag
nganing ipadayon ang Cuyonon, kita pa kabay nga ingbata o irinsia i’
Cuyonon?
Kong isipen enged, mi bintaha sa pagparangaboien kong ang manga
Cuyonon, maski sadin sa Palawan maglilimeg i’ Cuyonon, labi pa sa
manga tindan ig komirsianti. Sa kaboayan, kairisip sanda agimplio i’
ang akaelam ag-Cuyonon agod ang manga Cuyonon gaganan da
agparakon sa andang tindan. Maski ngani kaleba ang manga torista
magasol i’ Cuyonon agod mi magapalagted i’ andang bisara sa
Cuyonon.
Paladan kitang manga Cuyonon tenged ingtawan kita i’ ang Ginong
Dios i’ banoang matinlo ingan; sa pagtetengan i’ ang impayangat nga
makori ipakonan i’ ibang manga tao. Tegka sa dadi ang dagat poidi
pang maeseben; ang bolan ig manga biton agalaniag pa sa
kalangitan, ig ang kasasalepen, matinlo pa ra ingan. Dia ka gapil den
sa grasiang ingtao i’ang Gino ig ingbilin kanaten nga ambligan.
Nadedemdeman pa kabay ang sambleng i’ang manga maelam-elam
nga makon nga lagi “Indi kamo agoyang-oyang i’ pagkaen; dan grasia
i’ ang Dios. Bobosongon kamo enged.”?
Makalilipay da iisipen nga mi mabael nga silibrasion ang ingsisimpan
para sa 390 anibersario i' ang pagabot i'ang Kristianidad sa kaporoan
nga Cuyonon. Mi manga kabatan da nga agaparatikaseg magpaoso i'
Cuyonon. Di matinlong manga sinial nga boi pa ingan ateng bisara ig
koltorang Cuyonon.
Basipa marake pa ang nasasalang Cuyonon sa leba ig sa kaliek nga
agakilala i’ ang mabael nga grasiang ingtao sa ateng manga
ginikanan. Basipa ang magadarason nga magbarata magkon da nga
kitang manga Cuyonon sa manga timpong dia agparatikaseg da nga
mi nasasala pa kanandang matinlo. fpt
Ang amo, tenged nga amo ra manda, madasig agdalagan ig dorong ka mangtas.
Maski anonong pono i' kaoy nadadaplasan na. Midio tana tao nga maite. Anang siki
darwa ig darwa ra anang alima. Ang bakoko nga anang tangay, maski apat anang siki,
maski magiwan tana pa i’ padasig, maloyo pa ra enged ingan. Ta, agapasan tana pa i’
anang balay nga agakapolit sa anang likod.
Ang darwang dia, agatangayan enged, agatabidan nga pirmi. Mi kaisara, akakita
sanda i’ saka batang. Ta makon ang amo sa bakoko: “Pagona ren. Magapisdek ako
anay. Makamata ako ngani, magatawas ako. Dan indi boay maabotan ta ka ra.”
Agpaoyon dang lagi ang bakoko ay naelaman na nga maloyo tana manda ingan.
Dayon-dayon anang panaw. Maraye-raye ren da anang naabot, akakita tana i’ pono i'
saging nga natomba sa dalan. Ingisip-isip na pa kong anono anang boboaten sa
saging nga dato, agabot den da ang amo.
“Dia aken,” makon nga lagi ang bakoko sa amo. “Ayamo ren da?” Makon ang amo.
“Ta, ako maman da ang akakita i’ dia,” makon ang bakoko. “Bago daya kita
agatangayan? Tengaen ta ren lamang,” makon ang amo. Ang bakoko, agpaoyon den
lamang ay agareges enged ang amo. Ta, akakita ang amo i’ bitlag nga maman anang
inggeret i’ ang pono i‘ ang saging sa tenga. Ta, datong mapotol den ang saging,
makon doman ang amo: “Ang kanaken ang kaposan nga mi daon.” Ara i' naboat ang
bakoko ay ang amo ingbel na ren ang kaposan. Masigtanem sanda i’ anang parti ig
agdayon sanda ren sa andang papakonan.
Paglebas i’ ang pira ka bolan, balikan anda ang andang tinaneman, ang sa amo, ega
ren. Piro ang ingtanem i' ang bakoko, agpangdaon, ta mi bonga ren ngani ig loto den.
“Tebaen ta ren,” makon ang bakoko. Makon da ang amo, “Ara kita i’ garab. Sasakaen
ko ron lamang. Oologan ta ka ra i’ ang kanimo.” Piro datong sa o’bong den ang amo,
agpataka ren i’ kaen. Ang bakoko ingologan na lamang i’ ang kolit i’ anang kinaenan
nga saging. Ang kaerep ingan ang bakoko. Anang ingboat, ingbetangan na i’ manga
pidpid ig sit ang pono i’ ang saging. Dayon tanang opot sa daod nga ingpatikeleb.
Aroy, pagpadalosdos manda i’ losong 'ang amo, naigadan tana enged i’ ang pidpid,
naongonan tana pa i’ ang sit. Ingsasagiap na ang bakoko piro indi na makita. Aggorang
tana sa daod nga agapamel i' anang ongon, ta agabotongbotong da nga makon,
“makita ko lamang ang bakokong dan, kasasalapo tana enged kanaken.”
Maski anonong pono i' kaoy nadadaplasan na. Midio tana tao nga maite. Anang siki
darwa ig darwa ra anang alima. Ang bakoko nga anang tangay, maski apat anang siki,
maski magiwan tana pa i’ padasig, maloyo pa ra enged ingan. Ta, agapasan tana pa i’
anang balay nga agakapolit sa anang likod.
Ang darwang dia, agatangayan enged, agatabidan nga pirmi. Mi kaisara, akakita
sanda i’ saka batang. Ta makon ang amo sa bakoko: “Pagona ren. Magapisdek ako
anay. Makamata ako ngani, magatawas ako. Dan indi boay maabotan ta ka ra.”
Agpaoyon dang lagi ang bakoko ay naelaman na nga maloyo tana manda ingan.
Dayon-dayon anang panaw. Maraye-raye ren da anang naabot, akakita tana i’ pono i'
saging nga natomba sa dalan. Ingisip-isip na pa kong anono anang boboaten sa
saging nga dato, agabot den da ang amo.
“Dia aken,” makon nga lagi ang bakoko sa amo. “Ayamo ren da?” Makon ang amo.
“Ta, ako maman da ang akakita i’ dia,” makon ang bakoko. “Bago daya kita
agatangayan? Tengaen ta ren lamang,” makon ang amo. Ang bakoko, agpaoyon den
lamang ay agareges enged ang amo. Ta, akakita ang amo i’ bitlag nga maman anang
inggeret i’ ang pono i‘ ang saging sa tenga. Ta, datong mapotol den ang saging,
makon doman ang amo: “Ang kanaken ang kaposan nga mi daon.” Ara i' naboat ang
bakoko ay ang amo ingbel na ren ang kaposan. Masigtanem sanda i’ anang parti ig
agdayon sanda ren sa andang papakonan.
Paglebas i’ ang pira ka bolan, balikan anda ang andang tinaneman, ang sa amo, ega
ren. Piro ang ingtanem i' ang bakoko, agpangdaon, ta mi bonga ren ngani ig loto den.
“Tebaen ta ren,” makon ang bakoko. Makon da ang amo, “Ara kita i’ garab. Sasakaen
ko ron lamang. Oologan ta ka ra i’ ang kanimo.” Piro datong sa o’bong den ang amo,
agpataka ren i’ kaen. Ang bakoko ingologan na lamang i’ ang kolit i’ anang kinaenan
nga saging. Ang kaerep ingan ang bakoko. Anang ingboat, ingbetangan na i’ manga
pidpid ig sit ang pono i’ ang saging. Dayon tanang opot sa daod nga ingpatikeleb.
Aroy, pagpadalosdos manda i’ losong 'ang amo, naigadan tana enged i’ ang pidpid,
naongonan tana pa i’ ang sit. Ingsasagiap na ang bakoko piro indi na makita. Aggorang
tana sa daod nga agapamel i' anang ongon, ta agabotongbotong da nga makon,
“makita ko lamang ang bakokong dan, kasasalapo tana enged kanaken.”
ANG AMO IG ANG BAKOKO
Kong Anono Imong Pagtraratraren sa Gorang-gorang
Ang bakoko i’ na, agapamati ra i‘ ang lilimegen i' ang amo, ara ka
agoanta, ingkagat na ang ikog i' ang amo nga aglapos sa mata i’ ang daod.
“Arey!” makon ang amo nga akaignek i’ lo’bo. Pagbaliskad na i’ ang daod,
makon tana, “Aha! dan ka ra gali! Ayamo ingkagat mo akeng ikog? Ta,
ingbetangan mo pa i’ pidpid ang pono' saging?” “Ikaw maman da ang
agona-ona," makon ang bakoko. "Ingkaen mo i‘ obos ang saging nga maski
kanaken da, ta agkon ka ra popopoan mo ako i’ ang kanaken.”
Piro ang amo ang kasilag pa ra enged ingan. Makon tana, “Dadi
tatapanen ta ka enged!” “Ay maayad ngani,” makon da ang bakoko,
“maganipis ako, kasasalet ako maski sadin.” “Beken gali,” makon ang amo,
“sosonogon ta kaw!” “Ay maayad pa ngani dato, magapola-pola ako, ta
mas matinlo ako iselengen. Ako ang dadayawen i’ tao, beken i’ ikaw,”
makon ang bakoko.
“Tetekteken ta kaw,” makon doman ang amo. “Dato maman den da enged
ang katinloan, magarake ako ta, tatarabangan ka amen,” makon ang
bakoko. Agisip-isip ang amo. Kakita tana nga marapit sanda sa soba,
makon tana sa bakoko, “Iboboslog ta kaw sa soba.”“Arey, arey, tangay!
Manogon ka ra, malelemes ako!” Makon ang bakoko. “Gali a!” makon ang
amo.
Ta dayon na manda ipotayen ang bakoko ig ingpilak na sa soba.
Ingseseleng na ra nga agtagbeng ang bakoko. Agtikongkong tana sa kilid
i’ ang soba nga agapanolangked. Sa anang pamati, midio ara tana ra
nalipay nga anang tangay nalemes. Malagatlagat i’ maite, akaignek tana
pagtongkaw i' ang bakoko nga agakadlaw kanana.
“Ha, ha, ha, ha! Ikaw ara i’ kalibotan nga ako sa tobig agaistar?” Ta, midio
agasaot-saot pa ang bakoko sa soba. Makon ang Amo: "Iinepen ko ang
tanang tobig sa soba; ta mamara ren ngani, dadakepen ta kaw ig
papatayen." Makon da ang Bakoko: "Ikaw maman da lamang ang
mapapatay. Indi mo ra maobos ang tobig ta, mabobostik imong tian."
Masisilag pa ra andan ang amo, piro naisip na ra nga mapongaw da gali
ingan kong anang tangay ara ren. Ingbatak na ra ang bakoko nga agalin
sa soba. Agdayon sanda ren i’ panaw nga agatangayan pa ra. fpt
agoanta, ingkagat na ang ikog i' ang amo nga aglapos sa mata i’ ang daod.
“Arey!” makon ang amo nga akaignek i’ lo’bo. Pagbaliskad na i’ ang daod,
makon tana, “Aha! dan ka ra gali! Ayamo ingkagat mo akeng ikog? Ta,
ingbetangan mo pa i’ pidpid ang pono' saging?” “Ikaw maman da ang
agona-ona," makon ang bakoko. "Ingkaen mo i‘ obos ang saging nga maski
kanaken da, ta agkon ka ra popopoan mo ako i’ ang kanaken.”
Piro ang amo ang kasilag pa ra enged ingan. Makon tana, “Dadi
tatapanen ta ka enged!” “Ay maayad ngani,” makon da ang bakoko,
“maganipis ako, kasasalet ako maski sadin.” “Beken gali,” makon ang amo,
“sosonogon ta kaw!” “Ay maayad pa ngani dato, magapola-pola ako, ta
mas matinlo ako iselengen. Ako ang dadayawen i’ tao, beken i’ ikaw,”
makon ang bakoko.
“Tetekteken ta kaw,” makon doman ang amo. “Dato maman den da enged
ang katinloan, magarake ako ta, tatarabangan ka amen,” makon ang
bakoko. Agisip-isip ang amo. Kakita tana nga marapit sanda sa soba,
makon tana sa bakoko, “Iboboslog ta kaw sa soba.”“Arey, arey, tangay!
Manogon ka ra, malelemes ako!” Makon ang bakoko. “Gali a!” makon ang
amo.
Ta dayon na manda ipotayen ang bakoko ig ingpilak na sa soba.
Ingseseleng na ra nga agtagbeng ang bakoko. Agtikongkong tana sa kilid
i’ ang soba nga agapanolangked. Sa anang pamati, midio ara tana ra
nalipay nga anang tangay nalemes. Malagatlagat i’ maite, akaignek tana
pagtongkaw i' ang bakoko nga agakadlaw kanana.
“Ha, ha, ha, ha! Ikaw ara i’ kalibotan nga ako sa tobig agaistar?” Ta, midio
agasaot-saot pa ang bakoko sa soba. Makon ang Amo: "Iinepen ko ang
tanang tobig sa soba; ta mamara ren ngani, dadakepen ta kaw ig
papatayen." Makon da ang Bakoko: "Ikaw maman da lamang ang
mapapatay. Indi mo ra maobos ang tobig ta, mabobostik imong tian."
Masisilag pa ra andan ang amo, piro naisip na ra nga mapongaw da gali
ingan kong anang tangay ara ren. Ingbatak na ra ang bakoko nga agalin
sa soba. Agdayon sanda ren i’ panaw nga agatangayan pa ra. fpt
ARAMPANGEN IG ISTORIA
MAMAN DA ENGED ANG BOBOATEN KANIMO i' IMONG BATA
Mi saka nanay, nga kong ayamo, ang kaerep sa anang nanay nga malam
den ig agaapen kanandang magbata. Kong selengen ngani, makokon pa
nga ingaakigan sa anang gorang-gorang nga agsakripisio i' pakolay ig paadal
kanana. Ilam kong ayamo tola'dato anang pagtratar ki nanay na.
Sa anang kaakig, pirmi na lamang ingreregda si nanay na, ingpapabonak i'
andang isapano ig manigpanglimpio sa bilog nga balay.
Ara na ipapasaroa kananda. Ta ang karaenan pa i' ang malam, daod ig
anang irineman, ongot. Maman dia ang nakikitang kostombri i' anang bata.
Mi sang adlaw, nakita na anang batang agakias i' daod. Makon ang nanay
sa anang bata: "Dodoy, ikaw agaiwan?" Makon da ang batang agsabat:
"Inglilimpioan ko ang daod agod kong malam ka ren ngani, maman da akeng
papakaenan kanimo."
den ig agaapen kanandang magbata. Kong selengen ngani, makokon pa
nga ingaakigan sa anang gorang-gorang nga agsakripisio i' pakolay ig paadal
kanana. Ilam kong ayamo tola'dato anang pagtratar ki nanay na.
Sa anang kaakig, pirmi na lamang ingreregda si nanay na, ingpapabonak i'
andang isapano ig manigpanglimpio sa bilog nga balay.
Ara na ipapasaroa kananda. Ta ang karaenan pa i' ang malam, daod ig
anang irineman, ongot. Maman dia ang nakikitang kostombri i' anang bata.
Mi sang adlaw, nakita na anang batang agakias i' daod. Makon ang nanay
sa anang bata: "Dodoy, ikaw agaiwan?" Makon da ang batang agsabat:
"Inglilimpioan ko ang daod agod kong malam ka ren ngani, maman da akeng
papakaenan kanimo."
Midio akaignek ang nanay sa sabat i' anang bata. Anang painoino midio
ingabotan i' galem nga madamel ingan.Nabong anang olo ig naisip na dading
makon sa anang sadili: "Aroy, dia gali maman da ang boboaten kanaken i' akeng
bata magmalam ako ron ngani."
Ingtakan tana i' isip kong marasano anang pagpatadleng i' ang tanang kakiloan
nga anang naboat. Naisip na nga ara 'iba kong beken i' magteles tana i' anang
kostombri ig magpakatandes ki nanay na.
Agamatamat tana ren i' bailo i' anang pagtrarataren sa anang nanay: Ingpilak na
ren ang daod ig ang ongot. Ta ingpapasaro na ren anang nanay kanandang
magbata. Ig agpakitao tana i' patawad ki nanay na.
Naelaman na nga osto anang ingboat datong makita na anang batang agpilak i'
ang daod nga ingsisimpan andan para kanana. fpt
ingabotan i' galem nga madamel ingan.Nabong anang olo ig naisip na dading
makon sa anang sadili: "Aroy, dia gali maman da ang boboaten kanaken i' akeng
bata magmalam ako ron ngani."
Ingtakan tana i' isip kong marasano anang pagpatadleng i' ang tanang kakiloan
nga anang naboat. Naisip na nga ara 'iba kong beken i' magteles tana i' anang
kostombri ig magpakatandes ki nanay na.
Agamatamat tana ren i' bailo i' anang pagtrarataren sa anang nanay: Ingpilak na
ren ang daod ig ang ongot. Ta ingpapasaro na ren anang nanay kanandang
magbata. Ig agpakitao tana i' patawad ki nanay na.
Naelaman na nga osto anang ingboat datong makita na anang batang agpilak i'
ang daod nga ingsisimpan andan para kanana. fpt
Ang Agadakep I’ Koday
Pademdem lamang, ang koday, parinti’ ang alimango ig tarawis, layog-layog,
getgetay, kalasagan, tagaykoy, dawat goyod; Ang ingkokon nga kong sa Inglis,
crustaceans Ang tagalongon makakonkon i’ang goyod piro ara ikakaena tenged
makailo ig mapapatay ka enged kong makaen mo..
Ang koday ig ang alimango parihong beken i’ sa dagat agaistar. Piro ang koday,
kong ikompara sa alimango, mamara’ dindin ang ingaanasan sa alimango.
Kadangmitan ang koday sa manga bangalog nga marapit pa ra sa ingiiligan i’ tobig, sa
kanipan o kong sadin ang logta marameg nga pirmi.
Ang Sarading
Kong masambit ngani ang koday, dan ang sarading agadason dang lagi isangbiten.
Darwa lamang akeng naeelaman nga sistima’ pagberelen i’ koday: sa sarading nga
maman ang kadangmitan o pagkali’ ang anas i’ koday kong kamo pariho sa akeng
kadengan-dengan nga si Tobay. Nadedemdeman ko si tangay Tobay nga kong indi
agsot sa anang sarading ang koday, sa pira ren ka bisis na isokoban i’ sarading, dan
sa anang kaerep, dayong bel i’ anang pala sa kaerep ig indi na enged itegkan asta
makali na ang koday nga dato.
Piro, magabalik ako anay sa pagsarading i’ koday. Dan ang sarading ‘ koday,
kawayan. Ang kawayan ingpopotolpotol nga songgo. Tag saka boko ang kada
sarading. Manigpili kaw i’ kawayan nga malalabeg-labeg da ang ingeelangan i’ang
boko. Ta dan, magalin sa anang baba’ ang kawayan, manga saka dapal anang raye,
inglalagadian i' maite nga bebetangan i’ ang pamisik-pisik i' ang sarading. Sa kaposan i’
ang pamisik-pisik mi agaigot nga pakawil sa lobot nga maite i’ ang songo sa mi boko.
Kong simpan den ang sarading, dan magasagiap den i’ anas i' koday nga osto-osto
lamang isokoban i’ ang sarading. Piro dan ririparaen mo ra nga anas manda i' koday,
beken i'ang biriran. Ang biriran midio ra koday piro ara ibebela ay kabay agakaen i'
maboring. Maeelamn mo nga biriran sa tai nga iba' maite sa koday.
Makasokob don ngani, magaelat ka ren da lamang nga magasot sa sarading ang
koday. Magapamasibasi ka ren lamang nga kong magdaplas sa songgo, madapay na
ang pamisikpisik ig makakalado ang koday. Dan kong magpamo’wa makikita mo rang
lagi kong agpisik ig mi nadakep nga koday. Dan ang koday, kadangmitan agaloa kong
gabi. Kong kaisan maski adlaw agaloa ra. Animan sa agapanarading nga marake
anang ingsokob nga sarading, akapapamo’wa ra sa sirem ig sa aromanen.
Dan mi manga koday da nga kaleba, akaagem den i’ang ingpisikan i’ ang sarading
piro ara nakalado; animan, midio akaelam den da agpalikay sa sarading, maski ka pira
ren isokoban. Dan mariripara mo ra nga andang anas midio mababael sa iba ta
mabebel lamang kaleba kong kalien.
Ang Sarading Ministir Ipaenan?
Ara ipapaeni ang sarading, tenged nadadakep ang koday kong madapay ang papisik
magloa ren ngani sa andang anas. Dan magaloa enged basta beken i’ tagororan. Saka
anas saka sarading. Ig kada anas, dan saka koday da lamang enged. Animan kong
naliliag nga makasarading i’ marake-rakeng koday, ministir magboat ka ra’ marakeng
sarading nga isosokob sa marakeng anas. Beken da’ tanang ingsokob nga sarading
mi’ bo’wa kaw. Marake ren ang katengan sa ingsokob. Kadangmitan minos sa
katengan imong masasarading nga koday. Ta magaisip ka ra kong pira enged ka bilog
nga sarading imong mapapasan sa saka sako. (Ang sarading i’ koday nagagamit da sa
pagsarading i’ tabangka nga saka klasi’ isda sa dagat nga mi anas.)
Kanodaya, ang manga bata kami pa, madelem-delem pa, agapamo’wa kami ren. Dian
sa porantok sa lansangan, marapit sa bangalog, mi kanipan nga maite. Ta marake ra’
maite ang anas i’ koday. Makapamo’wa kami ngani, dan agairistorian kami pa’ ang
natetenged sa ameng bo’wa. Kong kaisan ngani, ingbobolang amen pa ameng koday.
Indiboay da lamang dia ay tanan kami manigoroli rang lagi ay mi iskoila, ta
magaparamaw pa. Dia maboay den ingan, ara pa’ radio sa Cuyo. Ara pa ngani’
korinti. Animan masigimo i’ karawat ig mapapanglingat-lingatan.
Ang Pagkaraenen I’ Koday
Dan ang koday ingpapawaswas anay i’ kinaen. Ay indi ta ra maelaman kong anono
ang kinaenan. Dan ingtitimes sanda sa lata (agod indi anda madaplas ay madanleg) i’
pira ka adlaw, ingbabaogan anay i’ niog agod magatambek pa ig matetelesan ang
kinaen i’ sigoradong malimpio. Bago pa loloton. Midio dato dadi napapangalamoan ko
pa ang ka amot i’ ang koday nga ingloto sa gata ig mi laket nga balonggay o tagabang,
tangbo, Kong kaisan inggagarapil ang tanan nga dan. Magasarorot ako pa ra andan i’
ang tasik Kong mademdeman ko.
Kong mi dian kanindong mi kasosogpat sa insolat nga dia; kong akaagi kamo ra’ ang
agapanarading i’ koday, pasolat kamo lamang agod kagagapil ta ra. By fpt
Pademdem lamang, ang koday, parinti’ ang alimango ig tarawis, layog-layog,
getgetay, kalasagan, tagaykoy, dawat goyod; Ang ingkokon nga kong sa Inglis,
crustaceans Ang tagalongon makakonkon i’ang goyod piro ara ikakaena tenged
makailo ig mapapatay ka enged kong makaen mo..
Ang koday ig ang alimango parihong beken i’ sa dagat agaistar. Piro ang koday,
kong ikompara sa alimango, mamara’ dindin ang ingaanasan sa alimango.
Kadangmitan ang koday sa manga bangalog nga marapit pa ra sa ingiiligan i’ tobig, sa
kanipan o kong sadin ang logta marameg nga pirmi.
Ang Sarading
Kong masambit ngani ang koday, dan ang sarading agadason dang lagi isangbiten.
Darwa lamang akeng naeelaman nga sistima’ pagberelen i’ koday: sa sarading nga
maman ang kadangmitan o pagkali’ ang anas i’ koday kong kamo pariho sa akeng
kadengan-dengan nga si Tobay. Nadedemdeman ko si tangay Tobay nga kong indi
agsot sa anang sarading ang koday, sa pira ren ka bisis na isokoban i’ sarading, dan
sa anang kaerep, dayong bel i’ anang pala sa kaerep ig indi na enged itegkan asta
makali na ang koday nga dato.
Piro, magabalik ako anay sa pagsarading i’ koday. Dan ang sarading ‘ koday,
kawayan. Ang kawayan ingpopotolpotol nga songgo. Tag saka boko ang kada
sarading. Manigpili kaw i’ kawayan nga malalabeg-labeg da ang ingeelangan i’ang
boko. Ta dan, magalin sa anang baba’ ang kawayan, manga saka dapal anang raye,
inglalagadian i' maite nga bebetangan i’ ang pamisik-pisik i' ang sarading. Sa kaposan i’
ang pamisik-pisik mi agaigot nga pakawil sa lobot nga maite i’ ang songo sa mi boko.
Kong simpan den ang sarading, dan magasagiap den i’ anas i' koday nga osto-osto
lamang isokoban i’ ang sarading. Piro dan ririparaen mo ra nga anas manda i' koday,
beken i'ang biriran. Ang biriran midio ra koday piro ara ibebela ay kabay agakaen i'
maboring. Maeelamn mo nga biriran sa tai nga iba' maite sa koday.
Makasokob don ngani, magaelat ka ren da lamang nga magasot sa sarading ang
koday. Magapamasibasi ka ren lamang nga kong magdaplas sa songgo, madapay na
ang pamisikpisik ig makakalado ang koday. Dan kong magpamo’wa makikita mo rang
lagi kong agpisik ig mi nadakep nga koday. Dan ang koday, kadangmitan agaloa kong
gabi. Kong kaisan maski adlaw agaloa ra. Animan sa agapanarading nga marake
anang ingsokob nga sarading, akapapamo’wa ra sa sirem ig sa aromanen.
Dan mi manga koday da nga kaleba, akaagem den i’ang ingpisikan i’ ang sarading
piro ara nakalado; animan, midio akaelam den da agpalikay sa sarading, maski ka pira
ren isokoban. Dan mariripara mo ra nga andang anas midio mababael sa iba ta
mabebel lamang kaleba kong kalien.
Ang Sarading Ministir Ipaenan?
Ara ipapaeni ang sarading, tenged nadadakep ang koday kong madapay ang papisik
magloa ren ngani sa andang anas. Dan magaloa enged basta beken i’ tagororan. Saka
anas saka sarading. Ig kada anas, dan saka koday da lamang enged. Animan kong
naliliag nga makasarading i’ marake-rakeng koday, ministir magboat ka ra’ marakeng
sarading nga isosokob sa marakeng anas. Beken da’ tanang ingsokob nga sarading
mi’ bo’wa kaw. Marake ren ang katengan sa ingsokob. Kadangmitan minos sa
katengan imong masasarading nga koday. Ta magaisip ka ra kong pira enged ka bilog
nga sarading imong mapapasan sa saka sako. (Ang sarading i’ koday nagagamit da sa
pagsarading i’ tabangka nga saka klasi’ isda sa dagat nga mi anas.)
Kanodaya, ang manga bata kami pa, madelem-delem pa, agapamo’wa kami ren. Dian
sa porantok sa lansangan, marapit sa bangalog, mi kanipan nga maite. Ta marake ra’
maite ang anas i’ koday. Makapamo’wa kami ngani, dan agairistorian kami pa’ ang
natetenged sa ameng bo’wa. Kong kaisan ngani, ingbobolang amen pa ameng koday.
Indiboay da lamang dia ay tanan kami manigoroli rang lagi ay mi iskoila, ta
magaparamaw pa. Dia maboay den ingan, ara pa’ radio sa Cuyo. Ara pa ngani’
korinti. Animan masigimo i’ karawat ig mapapanglingat-lingatan.
Ang Pagkaraenen I’ Koday
Dan ang koday ingpapawaswas anay i’ kinaen. Ay indi ta ra maelaman kong anono
ang kinaenan. Dan ingtitimes sanda sa lata (agod indi anda madaplas ay madanleg) i’
pira ka adlaw, ingbabaogan anay i’ niog agod magatambek pa ig matetelesan ang
kinaen i’ sigoradong malimpio. Bago pa loloton. Midio dato dadi napapangalamoan ko
pa ang ka amot i’ ang koday nga ingloto sa gata ig mi laket nga balonggay o tagabang,
tangbo, Kong kaisan inggagarapil ang tanan nga dan. Magasarorot ako pa ra andan i’
ang tasik Kong mademdeman ko.
Kong mi dian kanindong mi kasosogpat sa insolat nga dia; kong akaagi kamo ra’ ang
agapanarading i’ koday, pasolat kamo lamang agod kagagapil ta ra. By fpt
Sa manga agkorolay den sa lansangan o siodad, sa manga timpong dia kaleba,
ang arampangen natetenged sa panarading i’ koday, beken den i’ ordinariong
arampangen. Kabay dan ngani, ang karakean indi ren
kaelam kong anono ang koday. Ilam ngani kong sa dadi, mi agakaraen
pa o agabaraligia pa’ koday. Piro kaleba sa kababarioan ig sa manga logar sa
Paragua o sa kapoporoan, agaoso pa ra dia. Maambeng lamang sa akeng
pamati kong mademdeman ko ang manga inagian nga dia.
Para sa manga Cuyonon nga ara ren kaagi i’ ang manga boroaten nga
dia, kaleba matinlo ra nga maelaman indo ang aglelebas nga parti i’ ateng
kaogalian o pagparangaboien nga Cuyonon. Agapasalamat kami ra ki Bert
Padon nga taga Bakaw, Dumaran, Palawan. Nasangbit na ang koday anang
pagpakigampang ki Phebe Abis ang February 19, 2000. Animan akaisip akong
magsolat i' akeng inagian datong bata ako. Salamat, Bert. fpt
ang arampangen natetenged sa panarading i’ koday, beken den i’ ordinariong
arampangen. Kabay dan ngani, ang karakean indi ren
kaelam kong anono ang koday. Ilam ngani kong sa dadi, mi agakaraen
pa o agabaraligia pa’ koday. Piro kaleba sa kababarioan ig sa manga logar sa
Paragua o sa kapoporoan, agaoso pa ra dia. Maambeng lamang sa akeng
pamati kong mademdeman ko ang manga inagian nga dia.
Para sa manga Cuyonon nga ara ren kaagi i’ ang manga boroaten nga
dia, kaleba matinlo ra nga maelaman indo ang aglelebas nga parti i’ ateng
kaogalian o pagparangaboien nga Cuyonon. Agapasalamat kami ra ki Bert
Padon nga taga Bakaw, Dumaran, Palawan. Nasangbit na ang koday anang
pagpakigampang ki Phebe Abis ang February 19, 2000. Animan akaisip akong
magsolat i' akeng inagian datong bata ako. Salamat, Bert. fpt
KODAY:
ISTORIANG INDI KO ENGED MALIPATAN
Pareten o Indi--Matod Enged.
Mi kaisara, agpangliton ako sa akeng libayen sa Paragua. Anang
homestead marapit lamang sa baybay. Ang karapitan nga kamalay
kanana, distansia i' darwa ka ogiaw; maliagikon, magaogiaw kaw i' ka
darwa bago pa mi magasabat kanimo.
Ang sirem den, makon akeng libayen: "Manang, maliag kaw agtabid
doto kanda Dolores?" Makon ako ra, "Magaiwan kita?" "Magapaparti kita
i' andang loat nga tinamis."
Ang kanda Dolores nga dato, apat ka manga pamalaybalay nga
magpararinti; agararapitan. Naripara kong lagi nga sa pagtetengan i'
ang apat ka balay nga dato, mi batang (kaoy nga natomba) nga mabael
ingan; ang saka kaposan agabaga ig aso-aso.
Magdason nga Birnis, agbalik kami kanda Dolores. Agatariti pa
pagabot amen doto. Ta ang batang nga agabaga.pa ra, ingpasirongan
anda i' ang daon i' badiang agod indi mapogdaw. Ta, agaaso-aso pa ra.
"Ang batang nga daya mi totod agod ang aso magatabog i' namok?"
Agpakiman ako sa akeng libayen. "Beken." Makon da anang sabat.
"Dan agod beken i' magasto i' posporo."
Magakadlaw ako andan piro mapatirapan ko akeng libayen, midio
beken da i' intrimis anang paglilimegen nga dato. Akangirit ako ron
lamang. Naisip ko nga sa manga lansangan nga mababael, ang posporo
ingpapanao lamang i' ang manga kandidato kong marapit den ngani ang
iliksion.
Matod da gali manda dato ay magalagted pa i' ang sobang Ilian
magabakal lamang i' posporo. Mas maaples ang magbel den lamang i'
baga sa batang. Ta, ang palito paman inggagamit nga patad kong
agakararawat sanda i' posoy (baraha) kong beken pa i' tag kakasoy.
Akeng pamati ang oras nga dato midio agbalik ako i' sanggatos ka
dagon sa timpong ang pagparangaboien ang ka simpli pa ingan.
Paglebas i' manga darwa ka dagon, akeng paglekas, agaampang kami
i' akeng libayen ta nademdeman ko anang manga kamalay nga dato.
Agpakiman ako: "Ang batang anda Dolores mi sindi pa?"
Makon da akeng libayen: " Aroy, ara ren. Ang ka boay deng dato;
napogdaw den." "Ta agiwan sanda? Aggoyod doman i' batang sa
andang pagtetengan?"
"Ara. Agsagiap sanda i' saka batang doman. Ta andang manga balay
ingpanggabot dayon anda ipatindeg marapit sa batang."
Pagkabati ko i' dato, ara ako ron da enged ka egtem i' akeng
karadlawen. Naisip ko nga kong dia ibarita ko sa taga ibang logar, ara
enged i' magaparet. Piro dia matod; ara i' pasobra. fpt.
Pareten o Indi--Matod Enged.
Mi kaisara, agpangliton ako sa akeng libayen sa Paragua. Anang
homestead marapit lamang sa baybay. Ang karapitan nga kamalay
kanana, distansia i' darwa ka ogiaw; maliagikon, magaogiaw kaw i' ka
darwa bago pa mi magasabat kanimo.
Ang sirem den, makon akeng libayen: "Manang, maliag kaw agtabid
doto kanda Dolores?" Makon ako ra, "Magaiwan kita?" "Magapaparti kita
i' andang loat nga tinamis."
Ang kanda Dolores nga dato, apat ka manga pamalaybalay nga
magpararinti; agararapitan. Naripara kong lagi nga sa pagtetengan i'
ang apat ka balay nga dato, mi batang (kaoy nga natomba) nga mabael
ingan; ang saka kaposan agabaga ig aso-aso.
Magdason nga Birnis, agbalik kami kanda Dolores. Agatariti pa
pagabot amen doto. Ta ang batang nga agabaga.pa ra, ingpasirongan
anda i' ang daon i' badiang agod indi mapogdaw. Ta, agaaso-aso pa ra.
"Ang batang nga daya mi totod agod ang aso magatabog i' namok?"
Agpakiman ako sa akeng libayen. "Beken." Makon da anang sabat.
"Dan agod beken i' magasto i' posporo."
Magakadlaw ako andan piro mapatirapan ko akeng libayen, midio
beken da i' intrimis anang paglilimegen nga dato. Akangirit ako ron
lamang. Naisip ko nga sa manga lansangan nga mababael, ang posporo
ingpapanao lamang i' ang manga kandidato kong marapit den ngani ang
iliksion.
Matod da gali manda dato ay magalagted pa i' ang sobang Ilian
magabakal lamang i' posporo. Mas maaples ang magbel den lamang i'
baga sa batang. Ta, ang palito paman inggagamit nga patad kong
agakararawat sanda i' posoy (baraha) kong beken pa i' tag kakasoy.
Akeng pamati ang oras nga dato midio agbalik ako i' sanggatos ka
dagon sa timpong ang pagparangaboien ang ka simpli pa ingan.
Paglebas i' manga darwa ka dagon, akeng paglekas, agaampang kami
i' akeng libayen ta nademdeman ko anang manga kamalay nga dato.
Agpakiman ako: "Ang batang anda Dolores mi sindi pa?"
Makon da akeng libayen: " Aroy, ara ren. Ang ka boay deng dato;
napogdaw den." "Ta agiwan sanda? Aggoyod doman i' batang sa
andang pagtetengan?"
"Ara. Agsagiap sanda i' saka batang doman. Ta andang manga balay
ingpanggabot dayon anda ipatindeg marapit sa batang."
Pagkabati ko i' dato, ara ako ron da enged ka egtem i' akeng
karadlawen. Naisip ko nga kong dia ibarita ko sa taga ibang logar, ara
enged i' magaparet. Piro dia matod; ara i' pasobra. fpt.
Sarading ig ang bino'wan nga
koday. Matamang salamat ki
Marina Dimanalata nga taga
Bangkal sa Cuyo. Ingpatigayon
na enged i' dara aimoro nabasa
na ang natetenged sa koday
nga ingsolat sa CUYONON
NEWSLETTER nga ingdara sa
Cuyo ang Marso, 2010.
koday. Matamang salamat ki
Marina Dimanalata nga taga
Bangkal sa Cuyo. Ingpatigayon
na enged i' dara aimoro nabasa
na ang natetenged sa koday
nga ingsolat sa CUYONON
NEWSLETTER nga ingdara sa
Cuyo ang Marso, 2010.
Ang timpong manga sakayan nga layagan lamang
ang ingsasarigan i' ang manga tao sa pagbiriahien,
ang TABORI maman ang igpiritada.
Eyepen den ngani ang tabori, dan agatawag den i' ang
manigsarakay. Kong kaisan mi manga pamalaybalay da
sa kababarioan nga agaeyep i' ang tabori agod
magtawag i' ang manga bata nga magololi ren.
Kong mabaskeg i' ginawa ang manigeyep, maraye ra ang
ingaabot i'ang tonog i' tabori. Ang tabori pakinasen nga
mabael ingan. Ang onod ingkakaen.
ang ingsasarigan i' ang manga tao sa pagbiriahien,
ang TABORI maman ang igpiritada.
Eyepen den ngani ang tabori, dan agatawag den i' ang
manigsarakay. Kong kaisan mi manga pamalaybalay da
sa kababarioan nga agaeyep i' ang tabori agod
magtawag i' ang manga bata nga magololi ren.
Kong mabaskeg i' ginawa ang manigeyep, maraye ra ang
ingaabot i'ang tonog i' tabori. Ang tabori pakinasen nga
mabael ingan. Ang onod ingkakaen.
| TABORI |
SIMBORIO: This important monument that was a symbol of Cuyo,
has unfortunately been demolished as part of the renewal of the
port. While the motivation for this action was undoubtedly good,
would the presence of an organized society for the preservation
of Cuyo monuments have made a difference in the decision?
has unfortunately been demolished as part of the renewal of the
port. While the motivation for this action was undoubtedly good,
would the presence of an organized society for the preservation
of Cuyo monuments have made a difference in the decision?
The Fortress-Church of Cuyo, which for centuries served as a refuge for inhabitants
of the island, is even more a symbol of our history. Like all ancient buildings it has
suffered deterioration and has been substan- tially altered over time. Has the time
come for an organization of history-minded Cuyonons to offer its services to the
Church authorities to foster its preservaion for future generations of Cuyonons?
of the island, is even more a symbol of our history. Like all ancient buildings it has
suffered deterioration and has been substan- tially altered over time. Has the time
come for an organization of history-minded Cuyonons to offer its services to the
Church authorities to foster its preservaion for future generations of Cuyonons?
Maliag kita ra andan agsabat i’“e’en” nga makidel-kidel sa pakiman nga dia. Apay kong
panidan ta sa dadi, midio makori-kori ren. Agaite nga agaite ren ang agalimeg i’ Cuyonon.
Sa Puerto, marake pa ra andan ang manga Cuyonon o irinsia i’ Cuyonon, piro maski sa
masigka Cuyonon, kadangmitan Tagalog pa ang pagarampangen. Sa Cuyo ngani, sa
lansangan, marake ang agakon don i’ “tao po”, beken den i’ “tagbalay”.
Kabay, mi dian nga andang kalaem ang bisara ig koltorang Cuyonon beken den i’
importanti o ara ren i’ kalalabeten sa pagparangaboien sa manga timpo dadi? O kong ang
manga kabatan ang pakonon, “anono pa ra ang relevance i’ ang koltora ig bisarang
Cuyonon dadi?"
Marake pa ang igparakiman, irisipen, ig sarabaten i’ ang kada isara mi isara kanateng
manga Cuyonon. Ang kanaken i’na sa dadi, maliag ko lamang isambiten ang manga bagay
nga masebek sa tagiposon ig oniko sa koltorang Cuyonon ig ministir indi ra madora:
Pasonaid. Sa English, “Do unto others what you would have others do unto you,” maman
ang sa Biblia nga ingkon i Kristo Jesus. Si Confucius agkon, “Do not do to others what you
do not want others to do to you.” Kanaten sa Cuyonon, saka bisara lamang, naelaman ta
ren nga lagi ang maliag ikon i’ ang, “pagpasonaid,” o, “ara kaw enged i’ pasonaid.” Ta,
iwanen ta i’ palagted ang kostombri ig bisarang dan sa Tagalog? Kabay mamaintindian kita
kong magkon, “wala kang pasonaid?” Ang pasonaid kaleba, isara ren sa katinloan nga
kostombri sa kalibotan ig makapapaambog ang Cuyonon naga magambo. Ta, tenged ang
pasonaid sa ateng bisara ig koltora ren bago pa magabot ang manga Katsilang agdara i’
ang Kristianidad, kakokon kita nga maboay den sa ateng tagiposon ig leba ang inglimeg
nga dan i Kristo Jesus.
Ang manga kostombring matinlo sa Cuyonon makikita ra sa manga kaliek nga
ingpapabetang nga marimo pariho i’ang: mangilin, daginot, damang, mainisipen,
mainakigen, bokolon, daeg-daeg, agapanglipi-lipi, ig iba pa. Ta ang manga tao nga ara
ipapakita i’ kostombring tola’dan ing-kokon nga maleban, isara ren sa katinloan nga
ingdadayaw sa saka tao.
panidan ta sa dadi, midio makori-kori ren. Agaite nga agaite ren ang agalimeg i’ Cuyonon.
Sa Puerto, marake pa ra andan ang manga Cuyonon o irinsia i’ Cuyonon, piro maski sa
masigka Cuyonon, kadangmitan Tagalog pa ang pagarampangen. Sa Cuyo ngani, sa
lansangan, marake ang agakon don i’ “tao po”, beken den i’ “tagbalay”.
Kabay, mi dian nga andang kalaem ang bisara ig koltorang Cuyonon beken den i’
importanti o ara ren i’ kalalabeten sa pagparangaboien sa manga timpo dadi? O kong ang
manga kabatan ang pakonon, “anono pa ra ang relevance i’ ang koltora ig bisarang
Cuyonon dadi?"
Marake pa ang igparakiman, irisipen, ig sarabaten i’ ang kada isara mi isara kanateng
manga Cuyonon. Ang kanaken i’na sa dadi, maliag ko lamang isambiten ang manga bagay
nga masebek sa tagiposon ig oniko sa koltorang Cuyonon ig ministir indi ra madora:
Pasonaid. Sa English, “Do unto others what you would have others do unto you,” maman
ang sa Biblia nga ingkon i Kristo Jesus. Si Confucius agkon, “Do not do to others what you
do not want others to do to you.” Kanaten sa Cuyonon, saka bisara lamang, naelaman ta
ren nga lagi ang maliag ikon i’ ang, “pagpasonaid,” o, “ara kaw enged i’ pasonaid.” Ta,
iwanen ta i’ palagted ang kostombri ig bisarang dan sa Tagalog? Kabay mamaintindian kita
kong magkon, “wala kang pasonaid?” Ang pasonaid kaleba, isara ren sa katinloan nga
kostombri sa kalibotan ig makapapaambog ang Cuyonon naga magambo. Ta, tenged ang
pasonaid sa ateng bisara ig koltora ren bago pa magabot ang manga Katsilang agdara i’
ang Kristianidad, kakokon kita nga maboay den sa ateng tagiposon ig leba ang inglimeg
nga dan i Kristo Jesus.
Ang manga kostombring matinlo sa Cuyonon makikita ra sa manga kaliek nga
ingpapabetang nga marimo pariho i’ang: mangilin, daginot, damang, mainisipen,
mainakigen, bokolon, daeg-daeg, agapanglipi-lipi, ig iba pa. Ta ang manga tao nga ara
ipapakita i’ kostombring tola’dan ing-kokon nga maleban, isara ren sa katinloan nga
ingdadayaw sa saka tao.
