Cuyonon literature sundry writings

SARABIEN (PROVERBS)

Ang kalabasa indi agpamonga i' barantiong.
(A squash will not bear a winter melon)

Ang posil indi aglopok kong ara i' bala.
(The gun will not fire without a bullet.)
Meaning: News will not travel if there is no source.

Ang taong matas anang daplas, kong maglagpak, tigbak.
(A person who climbs too high gets hurt when he falls.)
Meaning: He who exalts himself is humbled.

PATIGEM (RIDDLES)

Tigem-tigem . . .

Digi kaw anay, mapanotsot ako anay.                              (tingway)

Ang tobig sa miningmining indi ikitaen i' angin.                (sabaw i' niog)

Kong selengen sa maraye babai, parapitan mo lalaki.     (padi)

Balay nga mabael napopono i' boyon.                             (simintirio)

Saka tigapon i' rorotosan, indi agarabotan)                     (daloyon)

Tiripokpok bolbolan, borikaten mapola.                           (atsoiti)

Baliget sa kasobad, sa Manila naobad.                           (solat)

Pinggan-pinggan nga maite, akaarabot sa Espania.       (mata)

Kong adlaw yo'; kong gabi pagi.                                      (banig)

MANY WAYS OF CALLING SOMEONE CRAZY

Korang-korang                             (incomplete, or lacking something)
agabilang 'ang daloyon                (counting the waves)
agasarading i' otot                       (trapping gas)
agakarawat den i' tai                    (senile to the point of toying with
                                            body waste)
engey, engey-engey
kabos, kabos-kabos
korang i' saka iki                           (lacking half a cent or ninety-nine)

QUESTIONS

Ano imong maliag ikon?                                  What do you mean?

Ayamo ang langit asol?                                   Why is the sky blue?

Inoro kaw magaalin?                                       When are you leaving?

Kano kaw agabot?                                          When did you arrive?

Marasano ang pagtaranemen i' paray?          How is rice planted?

Pira ka tao ang agaistar sa imong balay?       How many people live
                           in your house?

Sadin kaw mapakon?                                      Where are you going?

Sino imong ingsasagiap?                                Whom are you
                                                             looking for?

MALIAG IKON (DICTIONARY ENTRIES)

apiriran n. star fruit (Avererhoa carambola Linn.)

bogtitinai n. sibling

balinsasayaw n. a grey swift (collocalia franica), the bird that produces the
edible bird's nest, the main ingredient in bird's nest soup.

bakal v. to buy; to purchase. Magabakal ako i' balay. I will buy a house.
Babakalen ko ang balay. I will buy the house.

bakalan v. to buy something for another.
Babakalan ko si Maria i' balay. I will buy Maria a house.

ibakal v. to use a certain amount of money to buy something.
Ibabakal ko i' pagkaen ang koartang ingtao ni Nanay kanaken.
I will use the money that Mother gave me to buy food.

bakal n. buying or purchasing price.
Pira imong bakal i' dan? How much was your buying price of that?
Syn. prisio.

barakalan n. market; trading place.
Syn. palingki, tindan, mirkado.

bakal v. to sell; to vend.

ipabakal v. to sell something.
Ipapabakal ko akeng kaniogan sa Paragua.
I will sell my coconut farm in Paragua.

ingpabakal v. was sold.
Doto sa baybay dorong isdang ingpabakal kainang timprano.
Much fish was sold on the seashore early this morning.

DIRECTIONS

Anang opisina doto sa amianan i' ang ospital
His/her office is there, north of the hospital.

Ang adlaw agasirak sa sidlangan ig agasalep sa kasaplan.
The sun rises in the east and sets in the west.

Si Pedro agpatindeg i' balay sa bagatnan i' ang simban.
Pedro built a house south of the church.

GREETINGS & COURTESIES

Maayad nga adlaw                     Good day/morning
Maayad nga apon                      Good afternoon
Maayad nga gabi                       Good evening

Komosta kaw?                           How are you?

Tagbalay!                                  Is anybody home?

Adios                                         Good bye

Matamang salamat                    Many thanks

Ara i' anoman /Ara i' sapayan    You're welcome

OTHER EXPRESSIONS

Amos ta ren.                                           Let's go.
Bala ren.                                                 What will be will be
Ara i' bali                                                 Never mind.
Kong manga sarang . . .                          If you please . . . .
Patigayon                                                Please

Magakagat ka enged i' imong siko.         You will surely bite your elbow.
                                                        You will surely regret it.

PAKADLAW

Ang Magilog Nga Bago Akasakay Sa Iroplano
Mi magilog nga bago enged lamang akasakay sa iroplano.
Ta, ang agalepad den ang iroplano, naabiria ang saka
makina. Makon ang saka ilog: "Dia Manong, kong
magtadeng pa ang saka makina, maboay kita enged kaabot
sa Manila."

Agsini si Lolo
Makon ang apo ki lolo na: "Lolo, ika gali agsini. Anonong
sinia imong ingseleng?" Makon da ang lolo: "Wi, makon
Ten Commandments kono. Piro ang litsing pilikola pirming
potol-potol, akeng nakita kaleba pito ka commandment den
lamang."

Magbagat ngani ang kaapon mi ang dadi
Makon ang ilog: "Manang, anono imong e-mail address?
Agsabat da ang ingpakimanan: "koan@yahoo.com"

Makon da ang nanay (anang idad mi 80 ka dagon den )nga
agapamati: "Dato ayamo mi laket pang yaho?"

Ang Magbayaw
Mi Bantangginio nga magasakay papakon sa Manila. Makon tana
sa anang bayaw nga Cuyonon: "Doy, bantayan mo ang saging. Atin
yan." Ta dayon tana reng losong sa bapor nga magabel pa i' ang
ibang karga. Pagbalik na makon anang bayaw: "Manong ako
ingloloko mo. Kaina pa akeng bantay i' ang saging, ara ko ra
enged nakitang agatin."

Kong mi kadodogang kamong manga sarabien,
birso, patigem, pakadlaw, o manga ritrato,
padaran indo ra i' patigayon agod kagagapil ta
digi. Sa paaging dia, katitimes kita i' manga
solat o barita sa Cuyonon nga makadodogang sa
ateng arampangen.

Kong mi naeelaman kamong
makakakadlaw, padaran indo ra
agod kagagapil ta digi. Piro indi kita
agireg i' ang mararaway o
kapapasakit i' leba sa ateng
masigkatao.

Back to top

More Cuyonon Text

SAMPLE TEXTS IN CUYONON

Ang Magbata sa Kagorangan
Mi magbatang agbisita i' andang parinting masebek. Ang balay i'
ang manga parinting dia doto sa andang omang maite, doro pang
kakaoyan sa andang palibot. Ang magakaratorog sanda ren ang
gabing dato, makon ang bata ki tatay na: "Tay, ako indi kakatorog.
Ang ka rake 'ang namok. Ingkakagat ako." Ang bata midio
katatangis den. Makon ang tatay, "papatayen ko ang kingki agod
indi kita makita." Doto gali, marake ingan ang manga panget
(firefly) Agogiaw ang batang makon, "Tay! Dan sanda reman!
Agadarara pa 'flashlight.!"

MAS MANANAM PA RA ANDAN
Mi manga sondalong agpakon sa talonan; agasagiap kono i'
manga ribildi. Ang apon don, agsangkel sanda sa kobo-kobo i'
saka malam doto.. Ang agayapon sanda ren, makon ang malam:
"Pasinsia kamo lamang manga dodoy, ateng sera dadi langkang
ginatan lamang."
Makon da ang manga sondalo:
"Oki lamang dia Manong. Ang ka sabor ngani; ang nanam ingan."
Makon da ang malam,
"dan mas mananam pa ra andan kong nadogangan ko ang
gata;agsakit den moro akeng ipen."

KA MAITE AGPARABOTILAN
Naabotan i' Cuyonon ang saka bisaya nga agaparigos sa kilid i'
ang basiaw. Makon ang Cuyonon: "Hoy, alin dian! Dan
ingsasageban amen i' inemen!"

Agsabat ang bisayang makon: "Di ko ka sabot."
Makon da ang Cuyonon: "Sibayang ara kaw i' sabot.
Basta pagalin dian."

INDI ENGED MAREGESAN NGA INDI AGTAGALOG
Makon ang ilog: "Manong Joe, indi ka ren agtagalog ki
Manang Anita agod ka aadal da agkiniyonon."

Agsabat da ang Joe nga makon: Ika' na, aaliliag ta ra agadal
agtagalog. Ta makon ki Anita nga agapangawan sa oto;
agpaayon don nga magapetpet i' ang kamias : "huwag
mong petpetin, pangaslim yan." Ta makon doman si Joe sa bata
i Anita nga agasamit i' saka sa niog: "Huwag kang aakiat dian--
walang titi yan. Ang kalaem i Joe ang titi maman den ang
tagalog sa tete.

ANG BATANG NAINGKANTO
Mi magina nga agpakinas. Kamped sanda ra i’ andang parakinasan. Ang
nanay naliliag agpamel i’ lato ig tirik animan ingrombo na ang bakolod.
Makon tana sa anang batang lalaki, “Dian ka lamang sa mababaw i’ maite
ig magpamel i’ pakinasen.” Tola’ dato manda andang ingboat.

Ang magataeb den, ang nanay agamatamat den da i’ takas. Ang marapit
tana ren sa takas, anang bata indi na ren makita. Tawag tana ki tawag, ara i
‘agasabat. Akatatarangis tana ren i’ alidalid sa baybay piro anang bata ara
na enged nakita. Agatangis nga agoli ren lamang sa anda. Anang manga
kamalay nga akabati kananang agadayag agparakon nga lagi ig
ingonongan tana. Mi agkon, “Aroy dato kaleba naingkanto. Imposibling
nalemes ay makati pa ra. Basipa makademdem da nga indi agkaen.”

Dato gali manda ang bata nalingat sa pamotay i’ pakinasen; akaparaye sa
anang nanay ig kong ayamo indi na ren makita. Mi babai konong agrapit
kanana. Agpakiman nga, “Dodoy, ikaw nadodora?” Makon tana ra, “E’en.
Si nanay ara ren sa enasan ta indi ako ron ka toman agoli.”
“Ta amos, pagtabid kanaken sa balay. Masanag ngani sasagiapen ta
indong balay.”

Ang bata agtabid manda. Ang balay i’ ang babaing dato sa mi kaoy nga
mabael. Matinlo ang balay ig dorong padake. Makon ang bata sa anang
isip lamang, “Ako ara enged i’ laem-laem nga mi balay galing matinlo sa
logar nga dia.” Marake kono ang manga tao doto, midio mi kombida.
Andang oyen ig andang bisti ang ka titinlo ingan. Mi saot ig maligoang
togtog ig maambeng ang manga bisita.

Ingpakimanen tana kong inggegetem. Agtongatonga tana ig ang babai
agsinial sa anang sorogon nga magsimpan i’ pagkaen para sa bata. Kong
selengan ang agaberetang sa lamisan, matitinlo ingan ig kaleba masabor.
Piro pagbetang i’ anang kalaem kanen, patererekan na agakiriboal-kiboal
nga midio olod. Ara tana ikaen i’ maski anono sa lamisan. Ingsesegiet
tana ra andan piro ara tana enged iparet agkaen.

Naisip na nga kaleba tana doto manda sa logar nga ingistoria manga tao
nga ingkokon ingkantado. Ta ang kabilin-bilinan i nanay na, ang indi kono
magkaen i’ maski anono ay kong magkaen, maski maite lamang, indi tana
ren da enged kaoli. Ang ka getem tana ren ingan piro indi enged
maregesan agkaen. Ang babai agkon don lamang nga papaolien tana
ren. Makon kono ang babai, “Pagloa mo sa poirtan, pagbiring sa wala ig
magdiritso i’ panaw. Sa onan lamang makikita mo ron ang dalan nga
papakon sa indo.”

Pagabri ang poirtan ig makaloa tana sa poirta’ kodal, agbiring tana sa wala
ig natawtaw na ren da manda ang dalan nga papakon sa andang balay.
Ogiaw ig dengan i’ lod ang nanay nga agakes sa anang bata sa kalipay
nga boi pa ra gali anang palangga. Ang manga kamalay daralagan dang
agapangisapo. Bago pa naelaman i‘ang bata nga tana gali lima ka adlaw
nga nadora. Makon tanang lagi, “Nanay, ako inggegetem ingan.”

Pagkakaen, bago tana akaistoria ‘ang tanan nga natabo kanana. Dato gali,
beken da lamang i’ tana ang nadorang tola’ dato. Mi batang babai pa ngani
kono nga nadora ra. Paglebas i’ apat ka adlaw, nabati ren lamang anang
panawagen ig tangis sa tenga i’ saka pengsed i’ kawayan nga sitan ingan.
Inggeba ren lamang ang pengsed bago anda mabel ang bata.

ANG KALAG NGA INDI KA
DAYON SA PAPAKONAN
Mi saka gabi, magakatorog don andan ang lola, nanay, ig inables, mi
nabati sandang agapanaw, agagoyod i’ anang sinilas sa oto.
Malagatlagat i’ maite, mi agkororantol sa kosina. Ang kosina belag sa
balay nga mayor agod kong mi sonog inding lagi maomid ang ibang parti
i’ ang balay. Makon ang lola sa inables, “Ikaw i’ na, ara mo roman
isiradoi ang istanti--dato ingsaka ren i’ koti ig ingdapay den ang manga
platon. Panginsapoa; dato agkarabong dong tanan.”

Ta, ingpanginsapo ra ‘ang ingsogo ig makon pagkabalik, “Wi, ara ako i’
nakitang nawasag. Ang tanan doto ra. Ang agdason, agkororantol ang
manga along agasandig sa dingding. Ang lolang maiseg i’ leba maman
den ang agloa. Maripara na, mi malam nga agatikongkong sa madelem;
agsinial nga mi maliag ikon kanana. Makon ang malam, “Kona ra akeng
batang si Laling nga indi na ren isokoton si Tiago ay dan akabayad den i’
anang otang; ara ko lamang kalistan. Ta kona ra akeng batang si Piko
nga omanen na ameng kodal sa amianan dopit ay dan ingpakaenan ko
ang logtang agarambit.”

Bago pa nademdeman i’ ang lola nga anang kaampang nga kamalay
napatay tatlo ka adlaw nga aglebas. Naisip na ra nga kaleba animan pira
ren ka gabi nga mi nakikita tanang kalayong agaolbo-olbo, agaobay i’
libot sa kodal, ang ingtatawag i’manga tao nga kondinado. Animan gali
ang manga tao agakon nga ang magigod sa mohon i’ logta, mabael nga
kasalanan ig magakondinado kaw enged. Ang mas marimo maski patay
den kono, ang kalag ingkakastigo pa ra enged.

ANG INGKOKONKON
“Ang mairintek kami pang magbogtitinai, timprano mi apon ingpapanaw
amen ang kaleba tatlo ka kilomitro nga agaadal. Sa timprano
agapanggetes kami lamang ay mataged i’ maite ang dalan. Piro sa
apon, ara kami ren ipapanggetes ay midio ameng pamati mi magabating
o dakep kanamen sa manga kapalongpongan--makaadlek; labi pa kong
madelem pa. Animan sa kalsadang mayor kami agaaging magaoli. Dan
lamang, malelebasan amen ang balay ni i Mang Lucio nga ingkokonkon.
Ta kadangmitan, doto tana sa bintanang agapanolangked; midio agaelat
enged i’ ang manga kabatan nga agaololi.

Kaming magbogtitinai, agigoan nga lagi nga bago kami makaabot sa mi
balay ni Mang Lucio, akeng libayen magapaonan i’ maite agod
magseleng kong si Mang Lucio agatawtaw sa bintana. Magsinial den
ngani akeng libayen nga si Mang Lucio manda doto, keras kaming darwa
nga midio ingpopotolan i’ ikog, tegka sa makalebas ig makaparaye kami
sa balay ni Mang Lucio. Adlaw-adlaw dia maman ameng ingboboat.
Animan kaleba sa high school, ako maman ang kadasigan agdalagan.
Ameng adlek sa taong dia agdogang den da enged ameng pagkabati i’
ang istoriang natetenged kanana.

Dia si Mang Lucio darwa anang bata; saka babai nga makon ang manga
tao tanongan enged ay maman ang agsobli ‘ang pagkamangalok, ig
saka lalaki nga indi kono maliag nga papasoblien animan agpangasawa
ig ara ren iapen den sa anang gorang-gorang. Mi batang lalaki tana,
akabebetang nga apo ron ni Mang Lucio, agaidad i’ pito ka dagon
matabo ang istoriang dia.

Kami mi parinting tabiang i Lola nga si Manang To’ding. Sa ameng bario
mi inglebeng nga batang maite. Ta si Manang To’ding ig si Manang
Laura, agtabid sa lebeng. Ang pagololi ren‘ang manga tao, pasala
sanda ig agpaliped sa kapalongpongan aimoro, nakita anda ang batang
babai ni Mang Lucio nga doto pa gali. Aroy, malombos lamang kono ang
manga tao, nakita anda ang babaing nga midio pateyeb nga agsari’ libot-
libot sa inglebengan ta ang sa ori ren midio agakorokobong agakaros-
karos i‘ ang logtang midio magakotkot. Sanda Manang To’ding kono
agligtin ig keras nga agalin sa simintirio sa andang ka adlek.

Ang manga adlaw nga dato, ang batang lalaki ni’ Mang Lucio ig anang
apo, agapanliton doto. Masanag, ang bata agseled sa kosina;
agasagiap i’ anang makakaen. Nakita na ang baskit nga ingiigotan,
kaleba agod indi maabot i’ ang tio o koti. Ta, ang bata agtongtong sa
bangko ig ingseleng na ang seled ‘ang baskit. Golping iwik ang batang
gapil i’ tangis ay anang nakita doto, olo i’ bata. Anang tatay agseled
dang lagi doto. Agkepkep ang bata sa anang tatay nga agabaeg ta ang
tatay aglingling den da sa baskit. Dalagan ang darwang agapalagiaw ay
si Mang Lucio doto ron da nga agapaayon i‘ang parakol kananda, ta
dayon sanda pa igokodan.

Dan mi agdarason pang nakarainabo. Ang batang daraga ni Mang
Lucio, tawagen tang Daling, postora; maposiaw i’ kolit; anang bok
mangitit ingan, malinang-linang ig binalogo, makawiwili iselengen.
Marake ra andan ang manga soltiros nga naliliag kanana, pay kong
mabati nga ingkokonkon, agairisol nga lagi. Mi saka soltiros nga taga
marayeng bario. Maski ingbaeg tana ren nga si Daling ingkokonkon, indi
tana enged agparet; maiseg pa ra enged i’ lebang magaintris.

Makon anang manga tangay: “Kong indi kaw agparet, tola’ dia imong
boaten-- pagpangereb. Ta paereman sa imong sigarilio ang pira ka
pidasong koko. Ta kong kamo ron lamang sa salas, pagsindi i‘imong
sigarilio ig bantayi kong anono ang matatabo. Tola’ dato manda ang
ingboat i’ ang soltiros. Aroy, pagsindi na manda kono, midio agporoting
lagi ang tao-tao i Daling; midio ingkekere nga agpateyeb-teyeb sa saleg.
Ang soltiros keras nga agalin; inglakatan na lamang ang manga lintang.
Kombinsido tana ren dang matod nga ing-kokonkon manda si Daling.

Aglebas ang manga adlaw; timpo i’ gira. Malised sa tanang bagay. Maski
mi koarta ka pa, ara ra i’ barakalen. Ingaadlekan kami pa nga saben
golpi pa i’ abot ang manga Aponis. Si Lola antigo ingan sa
pagparangaboien. Akaelam tana agboat i’ asin alin sa sinarokan nga
dagat; mi riserba tanang saka kamalig nga tabako nga ingboboat nang
sigarilio, abano ig maskada nga ingpapabakal.

Akeng libayen nga tatlo ka dagon pa lamang, leban ingan, maman ang
manigdoydoy i’ sigarilio sa agabarakal. Kong ayamo ‘agmasakit akeng
libayen nga dia. Ta si Mang Lucio, adlaw-adlaw enged, agapakon sa
balay nga agabakal kono i’ sigarilio. Ara nga lagi ibabakal i’ ang
magaosto sa pira ka adlaw. Midio ingboboat na lamang nga baribad ang
sigarilio. Anang batang babai, doto ron da agasageb sa bobon nga
marapit kanamen nga andang balay ang ka raye ig mi manga bobon
dang mas marapit kananda. Gabi-gabi, mi kiritkirit pa.

Makon si Lola: “Dia mi maliag ikon enged.” Naelaman da i’ ang tanan
nga kong ang manga mangalok maglalabaylabay den ngani, maliag ikon,
mi mapapatay. Akeng libayen manda makori anang masakit dato. Ara
bolong ig ara pa doktor ay timpo manda i‘gira. Ang ka pongaw i’ ang
agaelat kami ren lamang nga mapapatay tana.

Ang katring inginggan i’ akeng libayen mi apat ka posti ig kobri sa o’bong
ig kortinang agaigot sa apat ka posti. Piro ang manga tilang dato
maboay den ipamelen ay ingpaboat i nanay nga isapno ‘anang manga
bata. Animan si Lola, ingpabe’ladan na ren lamang i’ banig sa o’bong i’
ang katri. Agapangaman nga saben matod ang ingkokon nga ang
mangalok kono, kong kaisan ingpapatagakan i’ laway ang agamasakit ta,
nadadayonan den lamang.

Ang sirem nga akeng libayen tagomatayen, ingsogo i Lola si Manong Jun
ig Manong Joe nga magbantay sa idalem i’ balay. Agapangaman si Lola
nga saben manda mi magpanolay. Aroy, ang magatenga gabi ren,
agkedeg ang balay nga midio mi agtogpong lamgam nga doro’ bael sa
atep; agkorokobo nga midio agasagiap i’ ketat sa paod. Ingpato’bol-to’
bol i Lola nga ingtatabog kong anono man dato. Indi ra enged agalin. Sa
kaboayan agsogo si Lola i’ang magabalilang sa atep; aglepad den da.
Agkedeg deman ang balay ig mi nabati kaming kiritkirit sa maraye.

Ta sa idalem i’ balay i’ na, mi agabot da nga agatangra i’ lingling sa saleg
nga kawayan da lamang, doto sa tenged i’ ang inginggan i’ akeng
libayen. Si Manong Jun agaistoria nga golpi anda idakepen kong sino
dato piro ang ka danleg kono ingan nga midio mi lana sa bilog nga
lawas. Sa andang darakepan doto, ang toko ‘ang saleg agkaratangtang
pa. Nabono na ra sa kong sadin i’ anang ingdadarang ponial nga
tangso. Ang tangso kono maman lamang ang akadodolot sa mangalok.
Piro akaboliaw da enged ig agdalagan. Masanag, mi agbarita nga si
Daling kono mi begkes sa anang polso. Kaleba doto tana naigo i‘ang
ponial i Manong Jun.

Akeng libayen napatay ig si Lola, ingpabantayan na enged i’ pira ka
adlaw ang lebengan ay saben manda panolayan nga pariho i’ ang nakita
‘ang apo ni Mang Lucio. Kaleba ang magamang dato akasinti ren da
nga bistado sanda ig ara ren ipangas nga magpakita pa sa simintirio.”

ANG SIKING MABAEL
Mi doktor nga agatokad ay ingpaayanan ‘ang ingabot i’ masakit sa
bokid. Gabi ren. Ingtatabid tana ra i’ anang tabiang sa Jeep nga anang
ingmamanihoan. Maambeng sandang darwa sa dalan, agaistorian ig
agakanta-kanta pa ngani.

Kong ayamo makalebas sanda sa idalem i’ ang dangkalan nga mabael,
nasintian anda nga ang Jeep midio golpi lamang nga agaberebere sa
pagdalagan-imorat lamang kaigod, maski moro anang lapak sa gasolina.
Indi anda maintindian kong ayamo: mi gasolina ra, ta ang sarakayan
ingpapa-check anda rang pirmi.

Abaw, magbalikid manda anang kaiban, nakita na ang saka siking ang ka
bael ingan; ang batis midio arigi balay. Ta, midio agapanoksong
ingpapamegatan ang sarakayan agod indi kaigod. Ang kaiban ‘ang
doktor ara ren ipangiseg nga magtangra pa sa kasogpat i‘ ang batis.
Agogiaw den lamang nga makon, “Tabang, tabang! Dios Ko! Tabang!”

Mi pira pa ka minoto, nadora ren da ang siking mabael ig napadalagan
anda ren ang sarakayan maski pariho sandang agakelkeg pa sa adlek;
mi nabati sanda pa nga midio agaalakak.